تحقیق در مورد دانشمند ایرانی ابو جعفر محمد بن موسی الخوارزمی

محمد بن موسی خوارزمی در۷۸۰ میلادی متولد شد در سال ۸۵۰ میلادی درگذشت او ریاضیدان، ستاره‌شناس، فیلسوف، جغرافیدان و مورخ شهیر ایرانی در دوره عباسیان است. وی در حدود سال ۷۸۰ میلادی (قبل از ۱۸۵ قمری) در خوارزم متولد شد. ابن ندیم و قفطی اصالت او را از خوارزم می‌دانند. لقب وی معمولاً اشاره به شهر خوارزم دارد که همان خیوه کنونی واقع در جنوب دریاچه آرال مرکزی و بخشی از جمهوری ازبکستان کنونی است. شهرت علمی وی مربوط به کارهایی است که در ریاضیات، به‌ویژه در رشته جبر، انجام داده به‌طوری‌که هیچ‌یک از ریاضیدانان سده‌های میانه مانند وی در فکر ریاضی تأثیر نداشته‌اند و وی را «پدر جبر» نامیده‌اند.


جرج سارتن، استاد تاریخ علم، در کتاب مقدمه بر تاریخ علم نیمه نخست سده سوم هجری/نهم میلادی را عصر خوارزمی نامیده است. خوارزمی از منابع هندی در آثارش استفاده کرده است.
ستاره شناسان پس از خوارزمی در کار رصد کردن ستارگان شیوه او را پیش گرفتند و زیج اول و دوم او که به سند هند شهرت داشت سالیان دراز مورد استفاده اهل این فن قرار گرفته است.

آثار خوارزمی

آثار خوارزمی در تاریخ علم جهان از اهمیتی ویژه برخوردارند و به همین لحاظ پژوهشگران دو قرن اخیر به نشر یا بررسی ارزش علمی آن‌ ها پرداخته‌اند.

از آثار این دانشمند بزرگ میتوان به آثار زیر اشاره نمود.

  • الجبر و المقابله
  • الجمع و التفریق بحساب الهند
  • زیج . زیج(جدول‌ های اخترشناسی) که یکی از مهم‌ ترین و مشهور‌ترین آثار اوست. زیج از لحاظ تاریخ ریاضیات و نجوم بسیار مهم است ، زیرا نخستین اثری است که در آن تابع جِیْب (معادل تابع سینوس) به کار رفته است. این زیج در میان مسلمانان و اروپائیان سده‌های میانه از اهمیتی بسیار برخوردار بود. به همین لحاظ در دوره‌ی اسلامی دست کم ۹ اثر در شرح یا نقد آن نوشته شد.
  • مقاله فی استخراج تاریخ الیهود و اعیادهم. این اثر یکی از کهن‌ ترین پژوهش‌ های موجود درباره تقویم و گاه‌ شماری یهود و کهن‌ترین پژوهش مسلمانان در این زمینه به شمار می‌ آید و از این رو بسیار مهم است.
  • کتاب الرُخامَه. درباره چگونگی ساخت و نصب ساعت‌ های آفتابی افقی که امروزه نشانی از این کتاب در دست نیست .
  • عمل الأسطرلاب. درباره ساخت اسطرلاب می باشد.
  • العمل بالأسطرلاب. درباره کار با اسطرلاب است.
  • صوره‍ الأرض. موضوع این کتاب، چنانکه از نامش پیدا است، جغرافیای جهان است. در ۱۹۲۶ میلادی هانس فن‌مژیک این کتاب را در لایپزیگ منتشر ساخت. وی در این چاپ نام مولف را به اشتباه ابوجعفر محمد بن موسی (یعنی محمد بن موسی بن شاکر) ثبت کرده است.


پایه‌ گذاری علم جبر و مقابله

خوارزمی در قرن سوم هجری، علمی را برای نخستین بار صورت بندی و تدوین کرد که خود آنرا «الجبر و المقابله» نامید، علمی که تمام شرایط یک دانش واقعی را داشت، یعنی همان که اروپاییان از آن به «ساینس» تعبیر می‌ کنند. این ریاضیدان توانست با این دانش تمام معادلات درجه دوم زمان خود راحل و راه را برای حل معادلات درجه بالاتر هموار کند.

ابتکار خوارزمی در آن است که وی نخست همه معادلات درجه دوم شناخته‌ شده زمانش را بررسی می‌ کند؛ در مرحله دوم روش حل هریک از آن‌ ها را ارائه می‌ دهد؛ سرانجام در مرحله سوم، این روش‌ ها را با کمک علم هندسه اثبات می‌ کند؛ مؤلفه‌ هایی که در مجموع علم جدیدی به نام «جبر» را تشکیل می‌ دهند.

این علم، که از طریق ترجمه‌ های لاتینی کتاب خوارزمی در قرون وسطی به اروپا راه یافت، هم در قرون وسطی و هم در عصر رنسانس تحول بزرگی در علم ریاضیات را موجب شد، چنانکه در قرن شانزدهم میلادی نیکولو تارتالیا و کاردان، ریاضیدانان ایتالیایی که با ترجمه لاتینی جبر و مقابله، آشنا بودند روش این ریاضیدان ایرانی را برای حل معادله درجه سوم تعمیم دادند و بدین‌ ترتیب گام دیگری در گسترش ریاضیات برداشتند.

خوارزمی کارهای دیوفانتوس در رشته جبر را دنبال کرد و به بسط آن پرداخت با توجه به این ابداع بزرگ ثابت کردند که علم نژاد و فرهنگ نمی‌ شناسد و محصول ذهن انسان‌های متفکری است که در این عرصه تلاش می‌کنند.

این علم از طریق کتاب او «المختصر فی حساب الجبر و المقابله» در جهان اسلام شهرت یافت و ریاضیدانان بعد از خود را بشدت تحت تاثیر قرار داد که در قرن ۱۲ میلادی به لاتین ترجمه شد.

کتاب حساب

این کتاب نخستین اثری است که در دوره‌ ی اسلامی درباره حساب با ارقام هندی نوشته شده و در بسط و رواج حساب هندی، چه در کشور های اسلامی و چه بعدها در کشورهای اروپایی، تأثیر بسیار داشته است.

مسلمانان فن حساب هندی را به طور مستقیم از این کتاب فرا گرفتند و اروپائیان نیز از راه ترجمه‌ هایی که در سده ۱۲ میلادی از این کتاب فراهم آمد با حساب هندی آشنا شدند.

خوارزمی در آغاز این کتاب از کتاب جبر و مقابله خود یاد کرده است. با این حساب باید گفت که این کتاب دومین کتاب ریاضی برجای‌ مانده از دوره اسلامی است.

کتاب جبر و مقابله

کتاب جبر و مقابله، کهن‌ ترین کتاب نوشته شده در جبر و نیز کهن‌ ترین کتاب ریاضی است که از مسلمین به دست ما رسیده است. این کتاب در روزگار خلافت مأمون، یعنی حدود ۱۲۱۰ سال قمری و ۱۱۷۰ سال شمسی پیش از این تألیف شده است.

این کتاب از سده ۱۲ میلادی، که اروپائیان با علم جبر آشنا شدند، تا سده ۱۶ میلادی (یعنی حدود ۴ قرن)، مبنای مطالعات علمی آنان در جبر بود.

در اهمیت این کتاب همین بس، که امروزه این رشته مهم ریاضیات به نام همین کتاب یعنی جبر (در زبان‌ های اروپایی به صورت‌هایی مانند Algebra و مانند آن) خوانده می‌ شود. این کتاب حل آنالیزی معادلات درجه اول و دوم را در بر دارد.

2393 بازدید